Ne biliyoruz, ne bilmiyoruz?
Yılkı atları hakkında bildiklerimizin önemli bir kısmı gözlemlere ve yöre halkının anlattıklarına dayanıyor. Uzun süre doğal koşullara uyum sağlamış bu atların dayanıklı, çevik ve sağlam bir yapıya sahip olduğu; soğuğa karşı kalın ve sık tüyler geliştirdiği ve kaba yemi sindirebilecek güçlü bir sindirim sistemine sahip olduğu biliniyor. Antalya'daki Eynif Ovası yılkı atları gibi bazı bölgesel akademik çalışmalar da bulunuyor.
Ancak Türkiye genelinde en temel sorulara bile henüz bilimsel bir cevap yok:
Türkiye'de kaç yılkı atı yaşıyor?
Sürüler hangi bölgelerde, hangi büyüklükte?
Sürülerin genetik çeşitliliği ne durumda? Akrabalı üreme riski var mı?
Atların genel sağlık durumu nasıl? Hangi hastalıklar görülüyor?
Her bölgedeki mera, kaç atı sağlıklı bir şekilde besleyebilir?
Her yıl kaç tay doğuyor, kaç at kışı atlatamıyor?
Bu soruların cevapları bilinmeden yapılan her müdahale, ister kış beslemesi ister sağlık taraması olsun, kör uçuşa benziyor.
Dünyada nasıl yapılıyor?
Serbest yaşayan at popülasyonlarını başarıyla yöneten ülkelerdeki örnekler, bilimsel yaklaşımın hem atlar hem de insanlar için işe yaradığını gösteriyor. ABD'nin Arizona eyaletindeki Salt River atlarını yöneten kuruluşun uyguladığı model, başarılı bir yönetimin temel bileşenlerini ortaya koyuyor: sürünün sağlığını izleyen ve her atın kaydını tutan bir veri toplama programı; nüfus artışını dengeleyen bir doğum kontrol programı; ağır yaralı atlar için bir kurtarma programı; kuraklıkta besleme dahil bir acil müdahale programı; yaşam alanının iyileştirilmesi ve atları tehlikeli alanlardan uzak tutan bir yol devriyesi.
Bu yaklaşımın sonuçları somut. Aynı kuruluşun uyguladığı doğum kontrol programı, yıllık tay sayısını yüzün üzerinden bir ya da iki taya indirerek sürünün yaşam alanıyla dengede kalmasını sağladı. Kullanılan yöntem, atları yakalamadan sahada uzaktan uygulanıyor ve hormonları etkilemediği için sürü içi davranışları bozmuyor. Kuruluş, bu yöntemin amacını her doğan atın hayatını doğada sürdürebilmesi olarak tanımlıyor.
Bilimsel çalışmalar yalnızca yönetimle sınırlı değil. Aynı bölgede üniversiteler, sürünün genetik çeşitliliğini incelemek için önemli bir araştırma yürütüyor; örnekler atlara hiç dokunmadan, dışkılarından toplanıyor.
Bilimsel yaklaşımın temel adımları
Türkiye Binicilik Vakfı olarak yılkı atlarının korunmasını şu adımlar üzerine kurmayı hedefliyoruz:
1. Kimliklendirme ve kayıt. Her atın mikroçiple kimliklendirilmesi ve Bakanlığın kayıt sistemine eklenmesi. Kayıt, diğer tüm adımların temelini oluşturuyor.
2. Sayım ve izleme. Yılkı Haritası ile başlayan çalışmanın, sürülerin düzenli olarak sayıldığı ve bireysel olarak izlendiği bir sisteme dönüşmesi. Doğum, ölüm ve sürü hareketlerinin kayıt altına alınması.
3. Sağlık taraması ve bakım. Resmi veteriner hekimlerle birlikte düzenli sağlık taramaları, parazit tedavisi, tetanoz aşısı ve yaralı atların tedavisi.
4. Yaşam alanı ve taşıma kapasitesi. Her bölgedeki meranın kaç atı sağlıklı bir şekilde besleyebileceğinin belirlenmesi. Bu bilgi, hem kış beslemesinin planlanmasında hem de atların, çiftçilerin ve diğer yaban hayatının aynı alanı dengeli şekilde paylaşmasında yol gösterici olacak.
5. Popülasyon dengesi. Sürülerin yaşam alanlarıyla dengede kalması için dünyada uygulanan insancıl yöntemlerin Türkiye koşullarında incelenmesi.
6. Genetik araştırmalar. Sürülerin genetik çeşitliliğinin ve kökenlerinin araştırılması. Yüzyıllardır Anadolu koşullarına uyum sağlamış bu atlar, Türkiye'nin at genetik mirasının bir parçası olabilir.
Araştırmacılarla birlikte
Bu çalışmaların hiçbiri tek başına yapılamaz. Veteriner fakülteleri, ziraat fakülteleri, biyoloji bölümleri ve ilgili kamu kurumlarıyla birlikte çalışmayı hedefliyoruz. Yılkı atları üzerine araştırma yapan ya da yapmak isteyen akademisyenler ve öğrenciler için saha verilerimizi ve iş birliği olanaklarımızı paylaşmaya açığız.

